KALICI ÖĞRENME REHBERİ

Sayfayı bitirdiniz, peki akşama ne kaldı?

Bir bölümü dikkatle okursunuz, her cümle anlaşılırdır, hatta not bile alırsınız. Ertesi gün biri size konuyu sorar ve elinizde yalnızca belirsiz bir aşinalık kalır. Bu, zayıf bir bellekten çok, okuma ile hatırlamanın farklı işler olmasından kaynaklanır. Okuduğunu hatırlamak, metni bir kez daha okuyarak değil; metinle bir şey yaparak, yani yazarak, kendi cümlelerinizle anlatarak ve aralıklarla belleğinizden çağırarak öğrenilen bir beceridir.

Tekniklere geç

Bu sayfada ne bulacaksınız?

Unutmanın nedeni
Okurken tanıdık gelmek ile hatırlamak arasındaki fark.
Not alma
Kopyalamayı bırakıp metni dönüştüren notlar.
Özetleme
Kitabı kapatarak yazılan kısa özetler.
Tekrar planı
Aralıklı ve soru temelli bir haftalık düzen.

Okumak neden tek başına yetmiyor?

Unutmanın ne kadar hızlı gerçekleştiği, 19. yüzyılın sonunda Hermann Ebbinghaus’un anlamsız hece listeleriyle yaptığı deneylerden beri bilinir. Öğrenilen bilgi, tekrar edilmezse ilk saatlerde ve günlerde hızla silikleşir. Anlamlı metinlerde bu düşüş daha yavaştır; ama aynı eğilim sürer.

Asıl tuzak başka yerde: aynı metni üst üste okuduğunuzda cümleler tanıdık gelir ve bu tanıdıklık öğrendiğiniz duygusunu verir. Oysa tanımak ile belleğinizden çağırabilmek farklı süreçlerdir. Sınav kâğıdında önünüzde metin yoktur; çağırmanız gerekir. Bu nedenle çalışmanın değeri, ne kadar okuduğunuzla değil, bilgiyi ne kadar kullandığınızla ölçülür.

Kısa bir ayrım: Altını çizmek ve yeniden okumak, öğrenme araştırmalarını derleyen çalışmalarda (örneğin Dunlosky ve arkadaşlarının 2013 tarihli derlemesinde) düşük yararlı teknikler arasında gösterilir. Kendini sınama ve aralıklı tekrar ise daha yüksek yararlı bulunur. Bu, altını çizmenin yasak olduğu anlamına gelmez; tek başına yeterli olmadığı anlamına gelir.

Not alma: Metni kopyalamayın, dönüştürün

Verimsiz notun belirtisi, sayfadaki cümlelerin aynen deftere geçmesidir. Böyle bir not elinizi çalıştırır ama zihninizi pek çalıştırmaz. İyi notta ise önce okur, sonra durur ve metni kendi sözcükleriniz ve kendi düzeninizle yazarsınız. Bunu yaparken neyin önemli olduğuna karar vermek zorunda kalırsınız; öğrenme tam da bu kararda başlar.

Uygulaması kolay bir düzen, Walter Pauk’a atfedilen Cornell yöntemidir. Sayfayı üçe bölersiniz: geniş sağ sütun ders ya da metin notları, dar sol sütun anahtar sözcük ve sorular, alt bant ise sayfanın kendi cümlelerinizle özeti için ayrılır. Sol sütun, ileride kendinizi sınayacağınız soruları barındırdığı için not alma ile tekrarı birbirine bağlar.

Aynı paragraf, iki farklı not

Metin: Bitkiler, güneş ışığındaki enerjiyi kullanarak su ve karbondioksitten şeker üretir; bu sırada oksijen açığa çıkar.

Kopyalayan not: Bitkiler güneş ışığındaki enerjiyi kullanarak su ve karbondioksitten şeker üretir, oksijen açığa çıkar.

Dönüştüren not: Girdi: ışık, su, CO₂. Çıktı: şeker ve oksijen. Soru: Işık olmasa hangi adım durur?

İkinci notta bilgi tabloya ve bir soruya dönüşmüş. Birkaç gün sonra o soruya yanıt vermeye çalışmak, paragrafı yeniden okumaktan çok daha fazla şey öğretir.

Özetleme: Kitap kapalıyken yazın

Özetin değeri, metne bakmadan yazılmasında yatar. Bir bölümü bitirdikten sonra kitabı kapatın ve ana fikri, üç dört destekleyici noktayı ve aralarındaki ilişkiyi yazın. Sonra kitabı açın, neyi atladığınızı ya da yanlış hatırladığınızı işaretleyin. Bu karşılaştırma, bildiğinizi sandığınız ile gerçekte bildiğiniz arasındaki farkı gösterir.

  • Bir bölümü en çok beş cümleyle özetlemeyi deneyin; sınır, neyin ana fikir olduğunu seçmenizi zorlar.
  • İlk cümleye ana fikri koyun; kalan cümleler onu desteklesin.
  • Özetin sonuna kendinize bir soru bırakın: Bu bölüm bana hangi sorunun yanıtını verdi?
  • Özeti, metindeki sıradan bağımsız olarak, kendi mantığınızla kurun.

Özetin yetersiz kaldığı yerler en değerli yerlerdir; çünkü yeniden çalışılması gereken noktaları bunlar gösterir.

Tekrar: Aralıklı ve soru temelli

Tekrarın iki ilkesi vardır. Birincisi aralık: tüm tekrarı tek akşama sıkıştırmak yerine zamana yaymak, bilgiyi daha uzun süre erişilebilir tutar. İkincisi çağırma: Roediger ve Karpicke’nin 2006 tarihli çalışmasının gösterdiği gibi, metni yeniden okumak yerine kendini sınamak uzun vadeli hatırlamada çoğu zaman daha iyi sonuç verir. Yani tekrarı, notlarınızı yeniden okumak olarak değil, notlarınızdaki soruları yanıtlamak olarak düşünün.

TeknikNasıl yapılır?Sık yapılan hata
Not almaMetni kendi sözcüklerinizle, soru ve anahtar sözcüklerle düzenleyin.Cümleleri aynen kopyalamak.
ÖzetlemeKitap kapalıyken ana fikri ve ilişkileri yazın, sonra kontrol edin.Özeti metne bakarak yazmak.
Kendini sınamaNot kenarındaki soruları notlara bakmadan yanıtlayın.Yanıtı hemen kontrol edip sınamayı bırakmak.
Aralıklı tekrarTekrarları günlere ve haftalara yayın; unuttuklarınıza daha sık dönün.Tüm çalışmayı sınavdan bir gece öncesine bırakmak.

Aralıkların kesin bir takvimi yoktur; yaygın öneri, ilk tekrarı kısa süre sonra yapıp sonrakileri giderek açmaktır. Aşağıdaki plan yalnızca başlangıç için bir örnektir ve kendi programınıza göre uyarlanabilir.

Bir örnek haftalık plan

Okuma günü

Bölümü okuyun, dönüştüren notlarınızı alın, kitabı kapatıp beş cümlelik özet yazın.

Ertesi gün

Notlara bakmadan sol sütundaki soruları yanıtlayın; yanıtlayamadıklarınızı işaretleyin.

Birkaç gün sonra

Yalnızca işaretli soruları sınayın. Hâlâ takılıyorsanız o kısmı metinden yeniden çalışın.

Bir hafta sonra

Tüm bölümü tek sayfaya, hiçbir şeye bakmadan özetleyin ve ilk özetinizle karşılaştırın.

Okuma hızı ile hatırlama ilişkisi

Okuma hızını artırmak isteyenler için de ilke değişmez: anlamayı ölçmeden hızı takip etmek yanıltıcıdır. Dakikada kaç sözcük okuduğunuz kadar, okuduktan sonra ne anlatabildiğiniz de önemlidir. Hız çalışmasına başlıyorsanız her okumanın ardından kitabı kapatıp üç cümlelik bir özet yazmayı alışkanlık hâline getirin; hız ve anlama dengesini böylece birlikte izlersiniz. Okuma teknikleri üzerine daha fazla içerik için Hızlı Okuma Teknikleri sitesine göz atabilirsiniz.

Bir not da düşelim: Yıllardır süren okuma ya da dikkat güçlüğü yaşıyorsanız, bu yazıdaki teknikler bir tanı ya da tedavi yerine geçmez. Bu durumda bir uzmana danışmak doğru adımdır. Burada anlatılanlar genel çalışma önerileridir.

Sık sorulan sorular

Okuduğumu neden hemen unutuyorum?

Metni okurken tanıdık gelmesi, bilgiyi hatırlayabileceğiniz anlamına gelmez. Bilgiyi belleğinizden kendiniz çağırmadıkça ve aralıklı biçimde yinelemedikçe unutma hızlanır.

Not almak mı daha etkili, altını çizmek mi?

Altını çizmek tek başına çoğu zaman pasif kalır. Metni kendi cümlelerinizle yeniden yazdığınız notlar, bilgiyi işlemeyi gerektirdiği için genellikle daha güçlü bir çalışma sağlar.

Özet ne kadar uzun olmalı?

Sabit bir uzunluk yok; pratik bir ölçü olarak bir bölümü üç ila beş cümleye indirmeyi deneyin. Özetin amacı kısaltmak değil, ana fikri ve ilişkileri seçebildiğinizi görmektir.

Tekrarı ne zaman yapmalıyım?

Tek bir doğru aralık yok. İlk tekrarı kısa süre sonra, sonrakileri giderek açılan aralıklarla yapmak ve unuttuğunuz yerlere daha sık dönmek yaygın bir öneridir.

Hızlı okumak hatırlamayı azaltır mı?

Hız tek başına bir sorun değildir; ancak anlamayı kontrol etmeden hızlanmak hatırlamayı zayıflatabilir. Hızdaki artışı, okuduğunu anlatabilme ya da soruya yanıt verebilme ile birlikte izlemek gerekir.

Sürekli odaklanamıyorsam ne yapmalıyım?

Teknikler dikkat sorununu çözmez; uzun süredir devam eden güçlükte bir uzmana başvurmak yerinde olur. Bu yazı tanı koymaz, genel çalışma önerileri içerir.

Sonuç: Hatırlamak bir çalışma biçimidir

Okuduğunu hatırlamak, daha çok okumakla değil, okuduğunla bir şey yapmakla mümkün olur: metni kendi sözcüklerinle yazar, kitabı kapatıp özetler, sorularla sınar ve bunu zamana yayarsın. Bu üç alışkanlık, aynı sayfayı üçüncü kez okumaktan daha az zaman alır ve daha çok iz bırakır. Yarın bir bölümde dene: önce beş cümlelik özet, sonra tek bir soru. Çalışma düzenini ve öğrenme becerilerini birlikte geliştirmek istersen Bilişsel Akademi eğitimleri hakkında bilgi alabilirsin.

Okuma ve hatırlama sürecinizi birlikte konuşalım

Okuma alışkanlığınız, çalışma düzeniniz ya da hatırlamakta yaşadığınız güçlük hakkında bilgi almak isterseniz bize WhatsApp üzerinden yazabilirsiniz.

WhatsApp ile yazın